خانيكي: جهان در حوزه‌ي آكادميك از گفت‌وگوي تمدنها استقبال كرد
گفت‌وگوي تمدنها به دليل عوامل سياسي و فرهنگي در ايران جدي گرفته نشد


مديرعامل موسسه‌ي بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها ايران را سرزمين گفت‌وگو خواند و اظهار داشت: هرچه نگاه اخلاقي‌تر، عرفاني‌تر و انساني‌تر داشته باشيم، مي‌توان به بحث گفت‌وگو كمك بيشتري كرد.

به گزارش خبرنگار سرويس گفت‌وگوي اديان وتمدن‌هاي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، دكتر هادي خانيكي در نشست زمينه‌هاي عيني و ذهني گفت‌وگوي تمدن‌ها كه از سوي كانون دانشجويي دفتر مطالعات فرهنگي دانشگاه صنعتي شريف برگزار شد، اظهارداشت: به دليل تحولات پاياني قرن بيستم كه در حوزه‌هاي فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات رخ داد و با ورود انسان به حوزه‌ي مجازي از ابتداي دهه‌ي 70 ميلادي به بعد، باب گفت‌وگو باز شد و جهان به سوي گشودگي رفت.

وي خاطرنشان كرد: در سه دهه‌ي پاياني قرن بيستم يعني از دهه‌ي 70 تا 2000 ميلادي گفتمان مسلط در حوزه‌هاي فرهنگ، از گفتمان‌هاي تك خطي يعني توسعه واحد به گفتمان گفت‌وگو به معناي مذاكره رسيده است كه اين مدعا اثبات مي‌كند كه اگر گفت‌وگوي تمدن‌ها در سال 1377 توسط خاتمي در مجمع عمومي سازمان ملل متحد مطرح شده، پيش از آن نيز در مكان‌هايي مطرح شده بود كه مورد اقبال قرار گرفتن ايده‌ي ايشان به دليل وجود زمينه‌هاي عيني در زمان‌هايي بوده است كه به نوعي سخت‌افزارهاي ارتباط جهاني نيز به سمت گفت‌وگو و ديالوگ رفته است.

خانيكي همچنين آشتي تمدن‌ها و گفت‌وگو را از مفاهيم و واژه‌هاي نزديك به گفت‌وگوي تمدن‌ها عنوان و تصريح كرد: اين‌كه چرا تنها گفت‌وگوي تمدن‌ها توسط آقاي خاتمي مطرح شد و توانست آوازه‌ي بيشتري پيدا كند و اجماع جهاني را در بر گيرد و بر اساس آن قطعنامه‌ي 22/53 با اجماع جهاني در رابطه با گفت‌وگوي تمدن‌ها تصويب شود، به دليل آن بود كه اين پيام را همه‌ي كشورها شنيدند.

وي ادامه داد: برخي بر اين باورند كه چون اين پيام توسط يك سياستمدار از تريبون بين‌المللي عنوان شده بود، از سوي همه‌ي جهان شنيده شد و برخي ديگر نيز بر اين باورند كه چون اين ايده در مقابل ايده‌ي برخورد تمدن‌ها بوده است، از سوي جهان شنيده شد كه هركدام از اين دو نظريه مي‌تواند به نوعي در بر گيرنده‌ي بخشي از پيامدهاي موجود باشد.

مديرعامل موسسه‌ي بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در ادامه گفت: شنيده شدن اين پيام از جمهوري اسلامي و از سوي كسي كه در كسوت متفكر مسلمان قرار دارد، معناي شنيدن پيام را متفاوت كرده است.اما به طور كلي اين بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها موضوعي شد كه از سويي قطعنامه‌اي در راستاي آن صادر شد كه بر اساس آن همه‌ي نهادهاي بين‌المللي تشويق و يا موظف شدند كه كارهايشان را به سمت گفت‌وگوي تمدن‌ها سوق دهند.

خانيكي با خاطرنشان كردن اي مساله كه بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها در حوزه‌ي آكادميك در سراسر جهان با استقبال خوبي مواجه شده است، يادآور شد: با نگاه اجمالي مي‌توان فهميد كه كمتر موضوعي بوده كه به اين ميزان مورد استقبال قرار گيرد؛ به گونه‌اي كه در دانشگاه New School درس جديدي در حوزه‌ي جامعه‌شناسي به نام گفت‌وگوي تمدن‌ها مطرح شد و در كشورهاي ديگر همچون لهستان، مالزي، هند و ... كه خود ادعاي گفت‌وگوي تمدن‌ها را دارند، نهادهايي آكادميك براي پرداختن به اين موضوع تشكيل شده است.

وي در ادامه با طرح اين پرسش كه كدام دانشگاه در ايران در حال حاضر داراي مركز تحقيقات در حوزه‌ي گفت‌وگوي تمدن‌ها است؟ تصريح كرد: قاهره كشور كه از لحاظ سياسي با ايران قطع ارتباط كرده است، اين موضوع را به طور جدي زير نظر مركز پژوهشي خود دنبال مي‌كند و به فعاليت مي‌پردازد و به طور كلي سطح كارهاي علمي در طول اين مدت در رابطه با بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها در كشورهاي توسعه‌يافته و يا در حال توسعه سطح قابل توجهي است.

خانيكي با تاكيد بر اين‌كه موضوع گفت‌وگوي تمدن‌ها توانسته به موضوع ميان‌فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي برسد، خاطرنشان كرد: نمونه‌ي خوب بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها را مي‌توان در اجلاس داووس ديد و از سوي ديگر نيز به اين موضوع در حوزه ي منازعات فرهنگي، سياسي و نژادي پرداخته شده است، يونسكو نيز بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها را به عنوان برنامه‌هاي راهبردي ميان رشته‌اي بيان كرده است.

وي با بيان اين‌كه از گفت‌وگوي تمدن‌ها مي‌توان نقد و راهي به سمت مقوله‌ي گفت‌وگو گشود، گفت: گفت‌وگو مقوله‌اي قديمي است كه اولين گفت‌وگوهاي معروف در يونان قديم توسط سقراط شكل گرفته است.

خانيكي با بيان اين‌كه در اسلام چهار نوع گفت‌وگو بين انسان با خدا، انسان با هم‌نوع، انسان با طبيعت و انسان با جامعه وجود دارد، افزود: انسان در قرآن آن‌قدر مقام بالايي پيدا كرده كه مورد خطاب خدا قرار گرفته و گفت‌وگو به سمت مخاطبه مي‌رود.

وي در ادامه با طرح اين پرسش كه چرا امروز هر پيامي كه مي‌خواهيم بدهيم خوب شنيده نمي‌شود و چرا گفتمان‌هاي منازعه در جامعه‌ي ما به گفتمان‌هاي بر اساس گفت‌وگو غلبه كرده و به چه دليل زيرساخت‌ها و بناي فرهنگي ما سازگار با گفت‌وگو نيست؟ گفت: علت اين‌كه گفت‌وگوي تمدن‌ها در كشور ما جدي گرفته نشده است، به دليل عوامل سياسي و فرهنگي است. وي افزود:عوامل سياسي كه بر اساس آن منازعات بين جريان‌هاي سياسي وجود داشت، به جاي آن‌كه اين گفت‌وگوي تمدن‌ها را سرمايه و ايده‌اي براي بالا بردن نام ايران در جهان قرار دهد، آن را بحثي براي جناح‌هاي سياسي قرار داد، در بحث فرهنگي نيز موانعي وجود داشت كه بر آن اساس فهم ما از گفت‌وگو تنها منازعه بود.

خانيكي با تاكيد بر اين‌كه گفت‌وگوي تمدن‌ها يك موضوع لوكس و تجملاتي نيست، افزود: موضوع گفت‌وگوي تمدن‌ها زمينه‌اي بود كه توانست پيامش را همه‌ي كشورها بشنوند و باعث ايجاد ظرفيت‌هايي شد كه مورد استفاده‌ي كشورمان قرار نگرفت كه بايد اين موضوع را واكاوي كرد.

وي با بيان اين‌كه گفت‌وگو، پذيرفتن برابري با طرف براي گفت‌وگو است، گفت: در گفت‌وگو خلق معناي جديد مي‌كنند. بنابراين در گفت‌وگوي تمدن‌ها جزو اولي‌ترين اصول آن است كه به تفاوت انديشه‌ها پرداخته نشود و تنها به خلق ايده‌ها و راهبردهاي جديد توجه شود.

خانيكي همچنين با بيان اين‌كه گفتمان نوع اول و دوم، دولت‌ها را نمايندگان گفت‌وگو در نظر مي‌گيرد،اظهارداشت: در گفت‌وگوي تمدن‌ها، تمدن‌ها فراتر از دولت هستند و در اين بين كنش‌گران گفت‌وگوي تمدن‌ها بالاتر از دولت‌ها قرار دارند. اين كنش‌گرها همچون نهادهاي بين‌المللي بوده كه شامل سازمان ملل، ديوان لاهه و ... مي‌شوند كه در آن‌جا گفت‌وگو انجام مي‌شود و در اين بين نهادهاي غيردولتي، سازمان‌هاي مردمي و NGO ها نقش موثري را ايفا مي‌كنند.

مدير عامل موسسه‌ي بين المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدنها با تاكيد بر اين‌كه در گفت‌وگوي تمدن‌ها نمي‌توان نقش سازمان‌هاي بين‌المللي و نقش نهادهاي غيردولتي را كه حاملان گفت‌وگو هستند ناديده گرفت، افزود: در آن دوران آقاي خاتمي همواره تاكيد مي‌كردند كه گفت‌وگو كنندگان محدود در بخش سياست نيستند .

خانيكي اضافه كرد: هنگامي كه از گفت‌وگوي تمدن‌ها صحبت مي‌كنيم بايد به سمت سطوح موثرتر رفته و ديد كه در كجا مي توان پيش‌فرض‌هاي لازم را براي اين گفت‌وگو فراهم كرد و از سوي ديگر هرجا كه ديوارهاي بلند غيريت‌ساز كمتر باشد، در آن‌جا گفت‌وگوي بيشتري انجام مي‌شود.

مديرعامل موسسه‌ي بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، اخلاقي شدن و يا فرهنگي شدن سياست را نتيجه‌ي گفت‌وگو دانست و تصريح كرد: گفت‌وگو راه را براي استفاده از تجربه‌هاي عارفانه و هنرمندانه باز مي‌گذارد.

خانيكي تصريح كرد: اگر در جامعه‌ي ما گفت‌وگو رواجي ندارد، معنايش آن است كه فرهنگ گفت‌وگو در كشور به خوبي رايج نيست و نهادها به خوبي فعاليت نكرده‌اند و از سوي ديگر نيز مكان لازم براي اين گفت‌وگو وجود ندارد؛ چرا كه در گذشته مكان‌هايي براي گفت‌وگو وجود داشت كه اين مكان‌ها امروزه وجود ندارد و شاهد ضعف گفت‌وگو هستيم.

وي خاطرنشان كرد: ما جزو معدود كشورهايي هستيم كه سخن گفتن در هر نشريه‌اي را به معناي تاييد خط مشي آن نشريه مي‌دانيم و اگر اين موضوع در كشورمان وجود نداشته باشد، گام رو به جلويي را برداشته‌ايم كه مي‌توانيم با فردي كه با آن متفاوتيم در جايي به سخن بپردازيم.

خانيكي اضافه كرد: حضور متفكران ما با گرايشات فكري مختلف در سمينارهاي علمي، گام رو به جلويي براي گفت‌وگو است، از سوي ديگر نيز مي‌توان گفت يكي از عوامل كمتر اهل گفت‌وگو بودن استبدادزدگي جامعه است.

مديرعامل موسسه‌ي بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با بيان اين‌كه شنيدن در برابر گفتن داراي مولفه‌هاي اصلي است كه گفت‌وگوي تمدن‌ها را شامل مي‌شود، گفت: اگر پذيرفتيم كه مالك مطلق حقيقت نيستيم، راه براي شنيدن باز مي شود، از سوي ديگر بايد در اين راه رواداري مثبت را لحاظ كنيم؛ به گونه‌اي كه ديگران نبايد تنها ما را تحمل كرده و بايد با آنها كار كرد و به خلق ايده پرداخت و به نوعي ديگر مقدمه‌ي كثرت فراهم شود.

خانيكي اضافه كرد: رد غيريت‌سازي و نگاه‌هاي مطلق‌انگارانه و نگاه ماوراء كه منجر به قيديت‌ها مي‌شود از ديگر مولفه‌ها براي بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها است.

وي خاطرنشان كرد: نياز به بازشناختن از ديگري و هم‌چنين تدوين و منزه كردن مباني اجتماعي فلسفي و سياسي از ديگر مولفه‌هاي لازم براي بحث گفت‌وگوي تمدن‌ها است.

وي در پايان تصريح كرد: در صورتي كه در سه حوزه‌ي روشنفكران، آكادميك و حوزه‌هاي سياست و مديريت، گفت‌وگويي انجام شود گامي رو به جلو برداشته شده و هم‌چنين هرچه نگاه اخلاقي‌تر، عرفاني‌تر و انساني‌تر داشته باشيم، مي‌توان به بحث گفت‌وگو كمك بيشت